Sugarcane Trash-रासायनिक आणि सेंद्रिय खतांचा संतुलित वापर पिकांच्या मजबूत वाढीसाठी आणि उत्पादन वाढवण्यासाठी फायदेशीर आहे. रासायनिक खतांशी संबंधित कमतरता आणि सेंद्रिय पर्यायांचे फायदे लक्षात घेता, केवळ रासायनिक प्रकारांवर अवलंबून राहण्यापेक्षा आपल्या स्वत: च्या शेतात लागवड केलेल्या सेंद्रिय खतांच्या वापरास प्राधान्य देण्याची एक अत्यंत वैज्ञानिक अत्यावश्यकता आहे. बागायती क्षेत्राच्या विस्ताराशी संबंधित रासायनिक खतांचा वापर वाढला आहे. मात्र, शेण आणि कंपोस्ट खतांची उपलब्धता सातत्याने कमी होत आहे.
हिरवी पिके जमिनीत समाविष्ट केल्याने शेताची तयारी, हिरवी पिके लागवड आणि त्यानंतर लागवडीसाठी पुरेसा वेळ लागतो.
महाराष्ट्रात, ऊसाची लागवड अंदाजे 10 लाख हेक्टरवर पसरली आहे, परिणामी उसाचे पाचट(sugarcane trash) मोठ्या प्रमाणात आहेत. उसामध्ये अंदाजे 0.40 ते 0.50 टक्के नायट्रोजन, 0.15 ते 0.20 टक्के फॉस्फरस, 0.9 ते 1 टक्के पोटॅशियम आणि 32 ते 40 टक्के सेंद्रिय कार्बन असते. असे पाचट(sugarcane trash) जाळल्याने सेंद्रिय कार्बनचा संपूर्ण ऱ्हास होतो. 90 टक्क्यांहून अधिक नायट्रोजन आणि फॉस्फरस सामग्री जाळण्याच्या वेळी नष्ट होते, फक्त कमी अवशेष मागे राहते. असे असतानाही उसाचा खोडवा मोठ्या प्रमाणावर जाळल्याने ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांचे नुकसान होत आहे. महाराष्ट्रात खोडवा आणि पाचटाचा वाटा अंदाजे 40 ते 45 टक्के लागवडीखाली आहे, तरीही पाचटाचा वापर कमी आहे, एकूण क्षेत्रफळाच्या 1 टक्क्यांपेक्षा कमी आहे. या समस्येचे निराकरण करण्यासाठी ऊस संशोधन केंद्राने उसाच्या अवशेषांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी एक पद्धत तयार केली आहे.
सामान्यतः, एक हेक्टर उसाच्या शेतातून 8 ते 10 टन पाचट(Sugarcane Trash) मिळतात, ज्याला जाळण्यापासून रोखणारी व्यवस्थापन धोरणे आवश्यक असतात. रासायनिक खतांच्या मर्यादा आणि सेंद्रिय पर्यायांचे फायदे लक्षात घेऊन, स्थानिक पातळीवर मिळणाऱ्या सेंद्रिय खतांच्या वापराला प्राधान्य देणे ही वैज्ञानिक गरज म्हणून उदयास येते. बागायती क्षेत्राच्या वाढीमुळे रासायनिक खतांच्या वापरात अलीकडे वाढ झाली असली तरी शेण आणि कंपोस्ट खतांची उपलब्धता कमी होत आहे. तथापि, मातीमध्ये हिरवी पिके समाविष्ट करण्याच्या प्रक्रियेत शेताची तयारी, पीक लागवड आणि त्यानंतरच्या लागवडीसाठी महत्त्वपूर्ण वेळ आणि संसाधने आवश्यक आहेत.
एक एकर मधून आपल्याला किती पाचट(sugarcane trash) मिळते?
साधारणपणे, एक एकर शेतातून ३ ते ४ टन कंपोस्ट आणि १ ते २ टन सेंद्रिय खत मिळते. ऊस तोडणीनंतर शेतात पडलेली वाळलेली पाने पाचट(sugarcane trash) म्हणून ओळखली जातात. कचऱ्यामध्ये अंदाजे १५ टक्के लिग्निन असते. त्यात केसांसारखे मणके असतात, ज्यामुळे ते जनावरे खात नाहीत. त्याच्या जलद ज्वलनामुळे आणि राखेत रूपांतर झाल्यामुळे, ते इंधनासाठी अयोग्य आहे.
पाचटाचे फायदे(sugarcane trash uses)
- शेतात स्वतंत्र सेंद्रिय खतांचा वापर करणे अनावश्यक आहे, कारण कंपोस्टिंगमुळे प्रति एकर 1 ते 2 टन सेंद्रिय खते मिळतात.
- उसाच्या पाचटाचा आच्छादन म्हणून वापर केल्याने जमिनीतील बाष्पीभवन कमी होण्यास मदत होते, त्यामुळे जलस्रोतांचे संरक्षण होते.
- माती आच्छादनाने झाकल्याने तणांच्या वाढीस प्रतिबंध होतो.
- या पद्धतीमुळे खते किंवा पालापाचोळ्यावरील अतिरिक्त खर्चाची गरज नाहीशी होते.
ऊस पाचट व्यवस्थापन(sugarcane trash management)
![ऊस पाचट व्यवस्थापन(sugarcane trash management)](https://agrotwo.com/wp-content/uploads/2024/03/COMPOST.png)
अ) शेतीमध्ये खत निर्मिती
- उसाच्या पाचटात 0.5% नायट्रोजन, 0.2% फॉस्फरस आणि 0.7 ते 1% पोटॅशियम, 32 ते 40% सेंद्रिय कार्बन सामग्री असते.
- ऊस तोडणी दरम्यान, ओळी तयार करण्यापेक्षा संपूर्ण शेतात विखुरण्याचा सल्ला दिला जातो. शेतात खताचा ढीग असल्यास, ते समान प्रमाणात वितरित केले पाहिजे. शक्य असल्यास, पाचट(sugarcane trash) बारीक करण्यासाठी कुट्टी मशीन किंवा रोटावेटर वापरा. त्यानंतर, ऊसाच्या बुडख्याला आच्छादित करणारा बाहेरचा थर काढून टाका.
- उसाचे बुडखे मोठे दिसल्यास, धारदार कोयता वापरून जमिनीजवळ छाटण्याचा सल्ला दिला जातो. असे केल्याल्यास जमिनीतील कोंब फुटण्यास चालना मिळते आणि फुटव्यांची संख्या वाढते. 40 किलो युरिया, 50 किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट प्रति एकर, उसाच्या बगॅससह, 45 दिवसांच्या कालावधीत, पाचट-विघटन करणारे जीवाणू असलेले डॉ. बॅक्टो 5जी फास्ट डी 2 कॅप्सूल वापरण्याचा सल्ला दिला जातो. एक कॅप्सूल प्रति एकर वापरावी. त्यानंतर उसाला पाणी द्यावे.
- ओलसर मातीच्या स्थितीत, उसाचे पाचट एकतर पायांनी तुडवून किंवा जनावरांना शेतात मोकळेपणाने फिरू देऊन सपाट करणे आवश्यक आहे. प्राण्यांची पायदळी तुडवण्याची क्रिया चिखल दाबण्यास मदत करते.
- पाचट(sugarcane trash) मातीच्या संपर्कात येते आणि हळूहळू कुजते. ही क्रिया ऊस तोडणीनंतर सुरुवातीच्या १५ दिवसांत करावी.
आ) शेताच्या बाहेर पाचटाचे सेंद्रिय खत तयार करणे
शेताच्या बाहेर पाचटाचे खत तयार करण्यासाठी , 2 मीटर रुंद, 1 मीटर खोल आणि 5 ते 6 मीटर लांबीचे कंपोस्ट ढीग तयार करण्याचा सल्ला दिला जातो . खरेतर , विघटन लवकर करण्यासाठी पाचटाचे लहान तुकडे केलेली असावीत.
सुरुवातीला, ढीग सुमारे 20 ते 30 सेंटीमीटर उंचीवर पोहोचला पाहिजे. जाड आवरण तयार करण्यासाठी 8 किलोग्राम युरिया, 10 किलो सिंगल सुपरफॉस्फेट आणि 100 लिटर पाण्यात समान रीतीने थर लावा. यानंतर, 1 किलो शेण ज्यामध्ये योग्य जिवाणू संस्कृतीचे मिश्रण आहे ते ढीगांवर समान रीतीने वितरित करा. आवश्यक असल्यास अतिरिक्त पाणी शिंपडले जाऊ शकते. खत आणि बॅक्टेरियल कल्चर सोल्यूशन न मिसळता स्वतंत्रपणे वापरण्याचा सल्ला दिला जातो. शेवटी, ढिगाऱ्याचा वरचा भाग शेणाने झाकून टाका. वेळोवेळी, दर एक ते दीड महिन्यांनी, ढीग फिरवा आणि योग्य आर्द्रता राखण्यासाठी आवश्यकतेनुसार पाणी घाला, सुमारे 60 टक्के आर्द्रता राखण्यासाठी. कंपोस्टपासून चार ते साडेचार महिन्यांत उच्च दर्जाचे सेंद्रिय खत मिळू शकते.
इ) लागवड केलेल्या उसाच्या शेतात कंपोस्ट खत तयार करणे
नव्याने लागवड केलेल्या उसाच्या शेतात सेंद्रिय कंपोस्ट तयार करता येते. ऊस तोडल्यानंतर उसाचा तुम्हाला खोडवा घ्यावयाचा नसेल तार उरलेले पाचट एकत्र करून नवीन लागवड करताना प्रत्येक सरीमध्ये दाबावे . प्रत्येक टन उसासाठी 8 किलो युरिया आणि 10 किलो सिंगल सुपरफॉस्फेट 100 लिटर पाण्यात मिसळून फवारावे. त्यानंतर शेणावर 100 लिटर पाणी, 100 किलो शेणखत आणि 1 किलो कंपोस्ट जिवाणू संवर्धन मिसळून सर्व सऱ्या शेण मातीच्या मदतीने झाकून टाकावेत. नेहमीप्रमाणे उसाला रासायनिक खतांचा वापर करून पुढे जा, नंतर उसाची लागवड करा. आच्छादित शेडखाली कंपोस्ट कुजत असल्याने चार ते साडेचार महिन्यांत सेंद्रिय खत शेतातच तयार होईल.
ई) खोडव्यामध्ये पाचटाचे सेंद्रिय खत निर्मिती
ऊस तोडल्यानंतर, खोडवा पिकाच्या हंगामात, रोपांजवळील बुडके हाताने मोकळे करून सरीमध्ये पाचट दाबून घेण्याचा सल्ला दिला जातो ज्यामुळे सूर्यप्रकाश बुडख्यावर पोहोचू शकतो, निरोगी अंकुर वाढीस प्रोत्साहन देते. यानंतर, धारदार कोयता वापरून बुडखे धारदार जमिनीच्या जवळ करण्याची शिफारस केली जाते, त्यानंतर जमिनीतून पसरणारे बुरशीजन्य रोग टाळण्यासाठी 0.1 टक्के बाविस्टीन द्रावण त्वरित वापरावे. 10 ग्रॅम बाविस्टीन 10 लिटर पाण्यात मिसळून झाडांवर फवारणी करावी. प्रति 10 गुंठे क्षेत्रफळ सुमारे 1 टन पीट पसरले पाहिजे. प्रत्येक टन खतासाठी 8 किलो युरिया आणि 10 किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट यांचे मिश्रण समप्रमाणात टाकावे, तसेच 1 किलो खत कुजणारे जिवाणू शेणामध्ये विरघळवून जमिनीला पाणी द्यावे.
ऊस तोडल्यानंतर पहिल्या 15 दिवसांत ही प्रक्रिया पूर्ण करावी. त्यानंतर, सरीच्या एका बाजूला बुडख्यापासून 15 सेमी अंतरावर रासायनिक खतांची दुसरी फेरी, पहारी सारख्या साधनाचा वापर करून, 30 सेमी खोल छिद्रांसह 15 सेमी अंतरावर द्यावी. खताचा दुसरा डोस 135 दिवसांनी सरीच्या विरुद्ध बाजूस पुन्हा द्यावा, त्यानंतर नियमित पाणी द्यावे. हा दृष्टिकोन जमिनीतील ओलावा कमी करण्यासाठी सुरुवातीच्या पावसाळ्यात पाचटा नियोजनाचा वापर करतो. साडेचार ते पाच महिन्यांच्या आत सर्व कंपोस्ट कुजते, ज्यामुळे ऊसाच्या वाढीसाठी फायदेशीर सेंद्रिय पदार्थांनी माती समृद्ध होते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी जमिनीची सुपीकता वाढवण्यासाठी आणि त्यानंतर उसाचे उत्पादन वाढवण्यासाठी उसाचे अवशेष जाळण्याऐवजी या नैसर्गिक सेंद्रिय पदार्थाचा वापर करण्यास प्रोत्साहित केले जाते.
उ) उसाच्या पाचटापासून गांडूळखत निर्मिती
1) गांडूळ खताच्या जागेची निवड आणि बांधकाम
जवळील मोठी झाडे नसलेली पाण्याचा निचरा होणारी माती निवडा, कारण त्यांची झाडांची मुळे गांडूळ खतातून पोषक तत्वे शोषून घेतात. गांडूळखत तयार करण्यासाठी बांबू, लाकूड किंवा उसाचे पाचट वापरून दिवसा खड्ड्यावर सावली राहील असे छत तयार करा.
छताची उंची 6.5 फूट, बाजूची उंची 5 फूट आणि रुंदी 10 फूट, दोन्ही बाजूंनी 1-1 फूट पलीकडे असावी. छताची बाह्य रुंदी 12 फूट असावी. छताची लांबी उपलब्ध उसावर अवलंबून असते, 3.5 फूट रुंदीच्या आणि 1 फूट उंचीच्या दोन समांतर वाफेच्या विटा केंद्रापासून 1-1 फूट जागा सोडतात. आतील बाजूने प्लास्टर केले पाहिजे आणि तळाशी ड्रेनेज पाईप
टाकला पाहिजे. वाफे घेण्याची आणखी एका पध्दतीमध्ये जमिनीच्या वर वाफे बांधण्याऐवजी दोन समांतर चर तयार करायची आहे , हि चर प्रत्येक 8 ते 9 इंच खोलअसावी . या पद्धतीसाठी भांड्यात माती चांगली कॉम्पॅक्ट करणे महत्वाचे आहे.
२) पाचट(sugarcane trash) कुजविणे
छतावरील खंदक किंवा विटांनी बांधलेली टाकी जमिनीपासून 20 ते 30 सेंटीमीटर उंच ऊसाच्या बगॅसने भरा किंवा वीटकाम करा. एक टन कंपोस्ट कंपोस्टसाठी, 8 किलो युरिया, 10 किलो सिंगल सुपरफॉस्फेट, 1 किलो कंपोस्ट सडणारे जीवाणू आणि 100 किलो ताजे शेण, पाण्यात मिसळून वापरा. पाचटाचा 5 ते 10 सें.मी.चा थर, त्यानंतर शेणखत, युरिया आणि सुपरफॉस्फेट द्रावणाचा पातळ थर द्या. कंपोस्टिंगला गती देण्यासाठी प्रत्येक थरावर 1 किलो प्रति टन या प्रमाणात कंपोस्टिंग खते घाला. भरलेल्या खंदकाला वाफवून पुरेशा प्रमाणात पाणी दिल्यानंतर ते ओल्या पोत्याने झाकून एक महिनाभर दररोज पाणी द्यावे. या कालावधीनंतर,पाचट अंशतः विघटित होईल, उष्णता कमी करेल. एक टन अर्धवट कुजलेल्या पाचटात 20,000 हॅसिनीया जोडल्यास 2.5 ते 3 महिन्यांत दर्जेदार गांडूळ खत मिळेल.
गांडूळ खत तयार झाल्याची चाचणी
पहिल्या टप्प्यात:
- सर्व पाचट अंडाकृती लहान विटेच्या गोळ्यांसारखे दिसतात.
दुसऱ्या टप्प्यात:
- गांडूळ खताचा सामू ७ च्या आसपास असतो.
- पाणी दिल्यानंतर मातीसारखा वास येतो.
- खताचा रंग गर्द काळा असतो.
- कार्बन: नायट्रोजन गुणोत्तर १५ ते २०.१ च्या दरम्यान असते.
गांडूळ खताचे फायदे:
- गांडूळ खतामधील अन्नद्रव्याचे प्रमाण हे गांडुळाच्या खाद्यासाठी वापरलेल्या सेंद्रिय पदार्थानुसार बदलते.
- शेणखतामध्ये आढळणाऱ्या नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि पोटॅशियमच्या पातळीपेक्षा गांडूळ खतामध्ये जवळपास दुप्पट असते.
- जेव्हा पाचटापासून गांडूळखत तयार केले जाते तेव्हा त्या मध्ये स्फुरद 1.85% नायट्रोजन, 0.65% फॉस्फरस, 1.30% पोटॅशियम आणि 35 ते 42% सेंद्रिय कार्बनअसते.
- यामध्ये सूक्ष्म अन्नद्रव्याचे प्रमाणदेखील शेणखतापेक्षा जास्त असते.
ऊस पिकासाठी गांडूळ खत:
- पाचटापासून तयार केलेले गांडूळखत हे ऊस पिकासाठी उत्कृष्ट सेंद्रिय खत आहे.
- लागवड करताना, पावसाळ्यात प्रति हेक्टर 5 टन गांडूळ खत मातीसह झाकण्याचा सल्ला दिला जातो.
शेतातील पाचटलवकर कुजण्यासाठी
- पाचटाची कुट्टी करा: यामुळे पाचटाचा पृष्ठभाग वाढतो आणि जिवाणूंना त्याच्याशी संपर्क साधणे सोपे होते. बाजारात ट्रॅक्टरचालित पाचट कुट्टी यंत्रे उपलब्ध आहेत.
- पाचट अधूनमधून भिजवत राहा: स्प्रिंकलर यंत्र वापरून पाचट ओलसर ठेवणे सोपे जाते. पाचट कोरडा झाल्यास, कुजवणारी प्रक्रिया मंदावते.
- नत्र टाका: पाचटाचे कर्ब:नत्र गुणोत्तर २४:१ च्या जवळ आणण्यासाठी युरियासारखे नत्रयुक्त खते वापरा.
- शेणखत आणि जिवाणू कल्चर वापरा: यामुळे कुजण्याची प्रक्रिया जलद होते.
- ढीग करून कुजवा: शेतात ढीग करून कुजवल्यास, तापमान वाढते आणि खत लवकर तयार होते.
- महिन्याआड उलटापालट करा: यामुळे जिवाणूंना ऑक्सिजन मिळतो आणि कुजण्याची प्रक्रिया सुधारते.
पाचट(sugarcane trash)जाळल्यामुळे होणारे तोटे
सेंद्रिय पदार्थांचा नाश:
- पाचट जाळल्याने सेंद्रिय कर्ब, नत्र, स्फुरद आणि पालाश यासारख्या अन्नद्रव्यांचा नाश होतो.
- जमिनीतील सूक्ष्मजीव आणि मित्रकीटकांचा नाश होतो.
- जमिनीची सुपीकता कमी होते.
पोषकद्रव्यांचा नाश:
- जमिनीला आग लावल्याने जमीन तापते. यामुळे नत्र आणि इतर अन्नघटक थोड्या प्रमाणात वायुरुपात नाश होतात.
- पाचट जाळल्याने 100% नायट्रोजन आणि 75% इतर पोषक तत्वांचा नाश होतो.
इतर नुकसान:
- जमिनीची धूप होण्याची शक्यता वाढते.
- जमिनीची रचना बिघडते.
- पिकांची वाढ खुंटते.
- पर्यावरणावर विपरीत परिणाम होतो.