ज्या शेतकऱ्यांकडे अल्प प्रमाणात जमीन आहे त्यांना त्यांच्या कुटुंबाला उदरनिर्वाहासाठी पुरेसे अन्न पिकवणे कठीण होत आहे. प्रत्येक पिढीला जमीन कमी होत चालली आहे. त्यामुळे यांत्रिक शेती, ट्रॅक्टर, सुधारीत अवजारे कमी क्षेत्रासाठी वापरणे त्याला शक्य होत नाही. वर्षानुवर्षे प्रचलित पिके घेणे परवडत नाही. पूर्वी, शेती करणे धोक्याचे होते कारण लोक फक्त पिकवलेल्या पिकातून पैसे कमवत असत. शेतीतील धोके पाहिल्यावर शेतीला मदत करणाऱ्या गोष्टींचाही विचार करायला हवा. काही शेतकरी ज्यांच्याकडे फार पैसे नाहीत त्यांना पीक वाढवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गोष्टी मिळवण्यात अडचणी येत आहेत.
जर एखाद्या शेतकऱ्याकडे जमिनीचा एक छोटा तुकडा असेल तर, केवळ शेतीवर अवलंबून राहणे त्यांच्यासाठी धोकादायक आहे. त्यांच्या कुटंबातील ४ ते ५ सदस्यांची अन्नसुरक्षा त्यांना वर्षभर खात्रीशीर उत्पन्न मिळण्याची शाश्वती, कुटुंबाला सकस आणि संतुलित आहाराची हमी, कुटुंबाचे जीवनमान आणि आर्थिकस्तर उंचावण्यासाठी उपलब्ध साधनसामुग्रीचा कार्यक्षम वापर केला पाहिजे.
एकात्मिक शेती (Integrated Farming) पद्धती ही त्यासाठी उपयुक्त ठरत असुन यातील सर्वघटक एकमेकाला पुरक आहेत. जेव्हा एक भाग दुसर्या भागाला उपयुक्त काहीतरी देतो तेव्हा ते दोघांनाही मदत करू शकते. आता आपण पिकांचे उरलेले भाग पुन्हा वापरू शकतो. जेव्हा आपण विशिष्ट पद्धतीने शेती करतो तेव्हा हे माती अधिक सुपीक होण्यास मदत करते. त्याचा वेगवेगळ्या प्रकारे जमिनीवर चांगला परिणाम होत असल्याचे दिसून आले आहे. एक मार्ग म्हणजे साखळी शेती असे म्हणतात आणि ते गरीब लोकांना मदत करते.
शेतीसाठीचा कृती आराखडा म्हणजे शेतकर्यांना पिके घेण्यास आणि प्राण्यांची स्मार्ट पद्धतीने काळजी घेण्यास मदत करण्याच्या योजनेप्रमाणे आहे. हे जमिनीच्या लहान किंवा मोठ्या क्षेत्रासाठी असू शकते. योजना सर्वोत्कृष्ट पिके निवडणे आणि त्यांची काळजी घेण्याचे मार्ग आहे. यामध्ये शेतीतून पैसे कमवण्याचे इतर मार्ग देखील समाविष्ट आहेत, जसे की गायी, फळझाडे वाढवणे किंवा कोंबडी पाळणे. हवामान, किती जमीन आणि पाणी उपलब्ध आहे आणि शेतकरी त्यांची पिके कोठे विकू शकतात यासारख्या गोष्टी देखील या योजनेत पाहिल्या जातात. या योजनेचे अनुसरण करून शेतकरी अधिक नफा कमवू शकतात आणि इतर लोकांसाठी रोजगार निर्माण करू शकतात. गरीब शेतकर्यांना चांगले जीवन जगण्यास मदत करण्याचा हा एक मार्ग आहे.
एकात्मिक शेती पद्धती (Integrated Farming) प्रारूपामध्ये क्षेत्राचे नियोजन करतांना ४० टक्के क्षेत्र धान्य पिकांसाठी, प्रत्येकी १० टक्के क्षेत्र कडधान्य आणि गळीत पिकांसाठी, १५ ते २० टक्के क्षेत्र फळबागासाठी, १० ते १२ टक्के क्षेत्र चारा पिकांसाठी, ३ टक्के क्षेत्र पशुपालन/ शेळीपालन/कुक्कुटपालनासाठी, ४ टक्के क्षेत्र शेडनेट शेतीसाठी आणि राहिलेले क्षेत्र गांडुळखत आणि शेतमाल प्रक्रिया अशा प्रकारे प्रारुप (मॉडेल) असावे. या मधुन बागायतीसाठी आणि जिरायतीसाठी उपयुक्त प्रारूप तयार करावे लागते.
पिकांची निवड
![Integrated Farming : पिकांची निवड](https://agrotwo.com/wp-content/uploads/2023/08/PIK-NIVADE.png)
भारतीय मेडिकल कौन्सीलने ठरवून दिलेल्या मानांकनानुसार कुटुंबाची अन्नधान्य, कडधान्य, तेल, भाजीपाला, फळे, दुध या संतुलित आहाराची गरज यातून पुर्ण करता आली पाहिजे. ही गरज पुर्ण करुन शेतसाखळी प्रारूपामध्ये ही पिके सर्व घटकाना पुरक असावीत. जादा उत्पादन बाजारपेठेत विकता येऊ शकते. त्यासाठी उपयुक्त पिकपद्धतीची निवड करावी. त्याचप्रमाणे या पिकांपासून आर्थिक फायदाही जास्त असावा. उत्पादन खर्च कमी असावा तसेच बाजारपेठेची मागणी पुर्ण करणारी पिके या पद्धतीत असावी.
त्यामध्ये जमिनीची सुपिकता टिकवणारी, फेरपालटीसाठी उपयुक्त पिके असावीत. खोल मुळे आणि उथळ मुळांची पिके या फेरपालटीत असावी. पीक चक्रात कडधान्य पिके घेतल्यास जमिनीची सुपिकता कायम ठेवता येते. या पीक चक्राने घेतल्याने जमिनींची भौतिक आणि जैविक कार्यक्षमता वाढते. रोजगार निर्मितीसाठी उपयुक्त पीक पद्धती असावी. आलटून पालटून पिके घेतल्याने रोग आणि किडींची साखळी तोडणे शक्य होत आहे.
एकात्मिक शेती (Integrated Farming) पद्धतीतील महत्वाचे व्यवसाय
१. दुग्धव्यवसाय : पीक पद्धतीबरोबरच पशुपालन करणे हितावह ठरु शकते. जनावरांपासुन मिळणारे शेण, मलमुत्र, यांचा शेणखत, गांडुळखतासाठी वापर करता येईल. दुग्ध व्यवसायासाठी म्हशींचा विचार केल्यास जाफराबादी, मुन्हा, सुरती, जात उपयुक्त ठरतात. दुधाळ गायींमध्ये गीर तर संकरीत गायींमध्ये जर्सी, होलस्टिन फ्रिजीयन, फुले त्रिवेणी इ. पालन करु शकतो.
![दुग्धव्यवसाय](https://agrotwo.com/wp-content/uploads/2023/08/DUGDHA-VAVSAY.png)
२. कुक्कुटपालन : कुक्कुटपालन हे अंडी उत्पादनासाठी किंवा मांसासाठी करता येते. अंड्यासाठी कुक्कुटपालन : गावठी कोंबड्या, होड आयलँड रेड इ. जातींच्या कोंबड्या अंडी उत्पादन करण्यासाठी पालन करु शकतो.मांसासाठी कुक्कुटपालन : गावराण कोंबड्या, होड आयलँड रेड, गिरीराज, कडकनाथ या जातींच्या कोंबड्या मांसासाठी पालन करतात. आर. आय. आर. या जातीच्या कोंबड्या लवकर वाढतात व विक्रीस तयार होतात.
![Integrated Farming कुक्कुटपालन](https://agrotwo.com/wp-content/uploads/2023/08/KUKUTE-PALAN.png)
३. गांडुळशेती : शेतीला पुरक व्यवसाय म्हणुन गांडुळशेती करता येते. शेतीतील पालापाचोळा तसेच जनावरांचे शेण व मलमुत्र यांपासुन उत्कृष्ट दर्जाचे गांडुळखत तयार करता येऊ शकते. त्याद्वारे खतांवरील खर्च कमी होऊन उत्पादन वाढीसाठी चालना मिळते. त्यासाठी दोन गायी असल्यास त्यासाठी लागणारे शेण उपलब्ध होऊ शकते. शेताच्या बांधावर : या शेतीला सहाय्य ठरणारी बांधाच्या चारही बाजुने झाडे लावता येतात. यामध्ये पपई, शेवगा इ.
![Integrated Farming गांडुळशेती](https://agrotwo.com/wp-content/uploads/2023/08/गांडुळशेती.png)
एकात्मिक शेती (Integrated Farming) पद्धतींचे प्रारुपे (मॉडेल्स)
१. एक हेक्टर बागायती करीता एकात्मिक शेती (Integrated Farming) प्रारूप
एक हेक्टर बायागती क्षेत्रातील अल्पभूधारक शेतकऱ्यांचे आर्थिक स्थैर्यासाठी पीक पद्धतीकरीता ७२ टक्के, फळबागेसाठी २० टक्के, शेडनेटकरीता ३.६ टक्के आणि पशुपालनासाठी ४.४ टक्के या प्रमाणे घटक निहाय पुढील प्रमाणे शेती पद्धती प्रारुप वापरण्याची शिफारस केली आहे.
क्षेत्र (हेक्टर ) | क्षेत्र (टक्के ) | ||
पीक पद्धती | सोयाबीन, गहू, हिरव्या पालेभाज्या | 0.30 | 3 |
मका, कांदा ,मूग | 0.20 | 2 | |
लसून घास,बाजरी, हरबरा, चवळी | 0.10 | 1 | |
संकरित नेपियर | 0.10 | 1 | |
फलोत्पादन | आंबा फळबाग : 80 झाडे(5 मी. X 5मी. ) | 0.20 | 2 |
शेडनेट १ ले वर्ष टोमॅटो-काकडी, २ वर्ष डोबळी मिरची-काकडी या क्रमाने | 0.036 | 3.6 | |
पशुपालन | मुक्त गोठा पद्धत संकरीत गाई-२, गांडुळखत निर्मिती आणि कुक्कुटपालनासाठी आयलॅन्ड रेड १०० पक्षी पाच टप्यात (५०० पक्षी प्रति वर्ष) होड | 0.044 | 4.4 |
२. दोन हेक्टर बागायती करीता एकात्मिक शेती (Integrated Farming) पद्धती प्रारूप
अ.न | विभाग | क्षेत्र (हेक्टर | क्षेत्र (टक्के ) |
1 | पीक | 1.50 | 75 |
2 | फळबाग | 0.40 | 20 |
3 | पशुपालन | 0.05 | 2.50 |
4 | कुक्कुटपालन | 0.05 | 2.50 |
5 | मत्स्यशेती | 0.05 | 2.50 |
ऐकून | 2.00 | 1.00 |
3. एक हेक्टर क्षेत्रासाठी ऊस आधारीत प्रारूपामध्ये शाश्वत उत्पादनासाठी पीक पद्धतीकरीता ६० टक्के, हंगामी पिकासाठी २५ टक्के, चारा पिकांसाठी १४ टक्के आणि गायपालनासाठी १ टक्क या प्रमाणे घटकनिहाय पुढील प्रमाणे शेती पद्धती प्रारूप शिफारस केले आहे.
क्षेत्र (हे.) | क्षेत्र (टक्के ) | वर्ष | खरीप | रब्बी | उन्हाळी | |
पीक पद्धती (85%) | ||||||
0.60 | 60 | प्रथम | सोयाबीन | ऊस +बटाटा | ऊस | |
द्वितीय | ऊस | बटाटा | खोडवा | |||
तृतीय | खोडवा | खोडवा | मोफत | |||
चौथे | सोयाबीन | गहू | चवळी | |||
0.25 | 25 | प्रथम | सोयाबीन | ज्वारी | पड | |
द्वितीय | मूग | ज्वारी | पड | |||
तृतीय | कांदा | गहू | पड | |||
चौथे | बाजरी | हरभरा | पड | |||
चारा पिके(12.5%) | 0.05 | 5 | 4 वर्षासाठी | ज्वारी | मका | चवळी |
0.05 | 5 | 4 वर्षासाठी | लसून घास | लसून घास | लसून घास | |
0.04 | 4 | 4 वर्षासाठी | नेपियर गवत | नेपियर गवत | नेपियर गवत | |
पशुपालन(1%) | ||||||
1 | संकरित गाई -२,जात -फुले त्रिवेणी |
हे पण वाचा ,तुम्हाला नक्की आवडेल…
Integrated Pest Management : एकात्मिक कीड व्यवस्थापन.